Syndrom oszustki. Dlaczego tak wiele kobiet nie docenia swoich kompetencji?
Możesz mieć doświadczenie, wyniki i konkretne osiągnięcia, a mimo to wciąż zastanawiać się, czy naprawdę jesteś wystarczająco dobra. Syndrom oszustki sprawia, że sukces łatwo uznać za przypadek, a własne kompetencje za coś oczywistego. Dlaczego tak trudno kobietom mówić o swoich osiągnięciach, prosić o podwyżkę czy sięgać po awans? I co zrobić, żeby zamiast porównywać się z innymi, zacząć opierać swoją ocenę na faktach?
Dlaczego sukces wciąż nie wystarcza?
W pracy z kobietami często widzę ten sam schemat. Są kompetentne, doświadczone, mają wyniki, a gdy pojawia się kolejna szansa, wracają do pytania: „Czy ja naprawdę się do tego nadaję?”. To, co u innej kobiety uznałyby za doświadczenie, u siebie traktują jak coś oczywistego. To, co u kogoś innego byłoby dowodem kompetencji, u siebie widzą jako coś, co trzeba jeszcze dopracować. To jeden z mechanizmów zjawiska nazywanego syndromem oszustki. Nie jest to diagnoza medyczna. Chodzi o sposób interpretowania własnych osiągnięć, w którym nawet realne dowody kompetencji nie budują trwałego przekonania: „Już to potrafię”.¹ Zjawisko dotyczy obu płci, ale kobiety przeciętnie uzyskują wyższe wyniki w pomiarach jego nasilenia.² Nie sprowadzałabym jednak tego do „kobiecego braku pewności siebie”. Nasze przekonania nie powstają bez przyczyny.
Pewność siebie kobiet a wychowanie. Skąd bierze się potrzeba bycia skromną?
W jednym z moich tekstów pisałam o tym zjawisku, prowadziłam również na ten temat prelekcje, podczas których mówiłam o kobietach, które nauczyły się nie przeszkadzać, dobrze się przygotowywać, nie robić zamieszania i nie mówić o sobie za głośno. Te zasady wspierały nas w szkole czy rodzinie, gdzie za tzw. grzeczność dostawałyśmy pochwałę, zadowolenie opiekunów i poczucie bezpieczeństwa. W życiu zawodowym taka postawa bywa dość kosztowna.
Podczas szkoleń i pracy indywidualnej słyszę: „Nie lubię się chwalić”. Tyle że pod słowem „chwalić” często kryje się zwykłe nazwanie faktów: zrobiłam, wprowadziłam, wynegocjowałam, poprowadziłam. A przecież można doceniać zespół i jednocześnie nie usuwać siebie z historii sukcesu.
Zauważam też sprzeczne oczekiwania wobec kobiet. Mają być pewne siebie, ale nie okazywać tego zbyt ostentacyjnie, ambitne, ale nie „roszczeniowe”, widoczne, ale najlepiej tak, żeby nikogo nie drażnić swoją postawą, strojem czy uśmiechem. To, jak postrzegamy własne kompetencje, zależy również od środowiska, w którym funkcjonujemy. Dlatego stwierdzenie „uwierz w siebie” jest niewystarczające. Warto popracować nad własnymi przekonaniami, ale też zobaczyć, co w naszym otoczeniu przez lata wzmacniało przekaz: nie wychylaj się, bądź grzeczna i skromna.
Dlaczego kolejne szkolenie nie wystarcza?
„Syndrom oszustki” bardzo lubi przebierać się za rozwój. Jeszcze jedno szkolenie, kolejny certyfikat, trochę więcej doświadczenia. Dopiero wtedy podniosę cenę, zgłoszę się po awans, zacznę mówić jako ekspertka. Kryterium gotowości potrafi przesuwać się bez końca. Wiedzy przybywa, ale poczucie kompetencji za nią nie nadąża.
Perfekcjonizm potrafi wyglądać jak profesjonalizm. Ten drugi pozwala powiedzieć: „Przygotuję się najlepiej, jak potrafię, a jeśli czegoś nie wiem, sprawdzę”. Ten pierwszy podszeptuje: „Nie mogę zacząć, dopóki nie mam pewności, że już wszystko wiem”.
Metaanaliza z 2025 roku potwierdza związek zjawiska oszusta z perfekcjonizmem, szczególnie z perfekcjonistycznymi obawami i potrzebą sprawiania wrażenia osoby perfekcyjnej w oczach innych.³ Kolejny dyplom nie zawsze rozwiązuje problem. Jeśli wewnętrzny krytyk ciągle zmienia warunki, nigdy nie dostaniesz od niego certyfikatu „już możesz”.
Jak pokonać syndrom oszustki?
Tamta rozmowa o podwyżkę nauczyła mnie czegoś, czego używam do dziś: kiedy głowa zaczyna opowiadać historie o sukcesach innych i mojej niedoskonałości, robię STOP i sprawdzam, czy to fakt, czy opinia, a jeśli opinia, to czyja. Pojawiające się wątpliwości „Za mało umiem” zmieniam na: „Od trzech lat prowadzę zespół i przeprowadziłam trzy trudne projekty”, natomiast „Są lepsi ode mnie” na pytanie: „Skąd to wiem?”.
Co możesz zrobić?
Prowadź dziennik osiągnięć. Zapisuj trudne sytuacje, projekty, szkolenia, prezentacje, napisaną książkę, spokojnie przeprowadzoną rozmowę czy nowe danie, które ugotowałaś. Zrób to po to, żeby pamięć nie przechowywała wyłącznie błędów i żeby łatwiej było przypomnieć sobie własne sukcesy.
Przestań odbijać komplementy. Na „Świetnie to zrobiłaś” nie musisz odpowiadać: „To nic takiego”. Powiedz: „Dziękuję, to miłe z Twojej strony”.
Sprawdź, czy siebie oceniasz według tych samych zasad co innych. Czy koleżance z takim samym doświadczeniem powiedziałabyś, że nie powinna aplikować, bo nie spełnia dwóch punktów z dziesięciu?
Wątpliwości będą wracać, zwłaszcza kiedy robimy coś nowego. Chodzi o to, żeby przestać traktować je jak obiektywną ocenę swoich możliwości. Dziś wiem, że tamta młoda kobieta idąca po podwyżkę nie potrzebowała stać się bardziej kompetentna, lecz zobaczyć, że już ma o czym mówić. Dziś nie czekam, aż poczuję się stuprocentowo gotowa. Sprawdzam, co wiem, czego jeszcze potrzebuję się nauczyć i na tej podstawie podejmuję decyzję. Poczucie kompetencji potrafi przychodzić z opóźnieniem. Dobrze, żeby nasze decyzje nie musiały na nie czekać.
Autorka: Eliza Kamińska – trenerka mentalna specjalizująca się w komunikacji, relacjach, autentyczności oraz pracy z przekonaniami. Wspiera w budowaniu autorytetu opartego na wartościach, świadomym mówieniu o swoich kompetencjach i rozwijaniu pewności siebie. Łączy doświadczenie trenerskie z blisko 15-letnią praktyką w finansach oraz ponad 12-letnim doświadczeniem jako wspólniczka spółki cywilnej. Jest współautorką książki „Potęga Samodoskonalenia”. Prowadzi indywidualne sesje treningu mentalnego, warsztaty, szkolenia, prelekcje i programy rozwojowe.
Przypisy
- D.M. Bravata i in., „Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review”, Journal of General Internal Medicine, 35, 2020, s. 1252–1275.
- P.C. Price, B. Holcomb, M.B. Payne, „Gender differences in impostor phenomenon: A meta-analytic review”, Current Research in Behavioral Sciences, 7, 2024, 100155.
- A.P. Hill, J.K. Gotwals, „A meta-analysis of multidimensional perfectionism and impostor phenomenon”, Journal of Research in Personality, 118, 2025, 104639.
